Duhani tek të rinjtë: alarm shëndetësor apo krizë sociale?

Driton Zenku

Rritja e përdorimit të produkteve të duhanit dhe nikotinës tek të rinjtë nuk është vetëm problem shëndetësor, por një fenomen kompleks sociologjik që pasqyron ndryshime të thella në mjedisin social, kulturor dhe ekonomik të shoqërisë sonë. Kur 13.6% e nxënësve të moshës 13–15 vjeç përdorin produkte duhani dhe mbi gjysma e tyre ekspozohen ndaj tymit në shtëpi, kjo tregon se normalizimi i duhanpirjes vazhdon të jetë i pranishëm në hapësirat familjare dhe komunitare.

Nga perspektiva sociologjike, sjellja e të rinjve ndikohet fuqishëm nga modeli i prindërve, grupi i bashkëmoshatarëve dhe kultura mediatike. Nëse duhanpirja perceptohet si e pranueshme apo “trend”, atëherë rreziku i imitimit rritet ndjeshëm. Veçanërisht shqetësuese është rritja e përdorimit të cigareve elektronike, të cilat shpesh promovohen si më pak të dëmshme, duke krijuar një perceptim të rremë sigurie tek adoleshentët.

Fakti që shumica e të rinjve që pinë duhan nuk hasin pengesa në blerjen e cigareve tregon për dobësi në kontrollin institucional dhe në zbatimin e ligjit. Kjo krijon një mesazh të nënkuptuar se normat ekzistojnë në letër, por jo në praktikë.

Rritja e përdorimit të produkteve të duhanit dhe nikotinës tek të rinjtë mund të kuptohet më qartë përmes disa teorive sociologjike që shpjegojnë mënyrën se si formohen dhe përhapen sjelljet në shoqëri. Sipas teorisë së të mësuarit social të Albert Bandura, individët mësojnë përmes vëzhgimit dhe imitimit. Nëse një i ri rritet në një mjedis ku duhanpirja është e pranishme në familje apo në rrethin shoqëror, gjasat që ai ta perceptojë këtë sjellje si normale dhe të pranueshme rriten ndjeshëm. Ekspozimi i lartë ndaj tymit në shtëpi nuk është vetëm rrezik shëndetësor, por edhe mekanizëm socializimi.

Nga ana tjetër, teoria e presionit shoqëror e Robert K. Merton sugjeron se kur ekziston një hendek mes pritshmërive shoqërore dhe mundësive reale, individët – veçanërisht të rinjtë – mund të drejtohen drejt sjelljeve devijante si formë përballjeje me stresin ose frustrimin. Në një mjedis ku presioni akademik, pasiguria sociale apo mungesa e perspektivës janë të pranishme, përdorimi i nikotinës mund të shfaqet si mekanizëm “lehtësimi”.

Po ashtu, teoria e kontrollit social e Travis Hirschi thekson se lidhjet e forta me familjen, shkollën dhe institucionet e ulin mundësinë e sjelljeve të rrezikshme. Kur këto lidhje dobësohen – përmes mungesës së mbikëqyrjes, komunikimit apo zbatimit të ligjit – hapet hapësirë për normalizimin e konsumimit të duhanit. Fakti që shumë të rinj nuk hasin pengesa në blerjen e cigareve tregon pikërisht dobësi në mekanizmat formalë të kontrollit.

Në një plan më të gjerë, perspektiva e “shoqërisë së rrezikut” e Ulrich Beck ndihmon për të kuptuar përhapjen e produkteve të reja si cigaret elektronike. Këto produkte paraqiten si inovacione moderne dhe më pak të dëmshme, por në realitet krijojnë forma të reja varësie. Të rinjtë, si konsumatorë të hershëm, bëhen objekt i strategjive të tregut që ndërthurin marketingun me stilin e jetës.

Në këtë kuptim, përdorimi i duhanit tek adoleshentët nuk është thjesht zgjedhje individuale, por rezultat i ndërveprimit mes familjes, kulturës, strukturës sociale dhe ekonomisë së tregut. Zgjidhja kërkon më shumë se ndalime ligjore; ajo kërkon forcimin e lidhjeve sociale, edukim kritik dhe krijimin e një kulture që e de-normalizon duhanpirjen si pjesë të identitetit rinor.

Në thelb, kjo çështje lidhet me mënyrën se si shoqëria jonë menaxhon tranzicionin e brezave të rinj në moshën madhore. Kur mungojnë politika efektive parandaluese, edukimi kritik dhe modele pozitive sociale, hapësira mbushet nga ndikime komerciale dhe presioni i grupit. Prandaj, zgjidhja nuk duhet të jetë vetëm ndëshkuese, por gjithëpërfshirëse: përfshirje e familjes, shkollës, mediave dhe institucioneve në krijimin e një kulture që e de-normalizon duhanpirjen dhe promovon shëndetin si vlerë kolektive.

Kjo është një çështje e së ardhmes demografike dhe sociale të vendit, jo vetëm një statistikë alarmante. Gazeta Flaka

The post Duhani tek të rinjtë: alarm shëndetësor apo krizë sociale? appeared first on Flaka, në çdo lajm... .