35 vite nga pavarësia: Çfarë ndodhi me ekonominë e Maqedonisë së Veriut?

Analiza Flaka

1991–2026 | Nga ekonomia industriale e ish-Jugosllavisë te ekonomia e tregut

Më 8 shtator 1991, Maqedonia shpalli pavarësinë. Tridhjetë e pesë vite më vonë, pyetja nuk është vetëm nëse ekonomia është rritur, por çfarë lloj ekonomie është krijuar dhe sa ka ndryshuar në krahasim me atë që ekzistonte në fundin e Jugosllavisë.

Të dhënat e institucioneve ndërkombëtare tregojnë një histori më komplekse se një përgjigje e thjeshtë “u rrit” apo “stagnou”.

Ekonomia e vendit është zgjeruar në terma afatgjatë, por vitet e para të tranzicionit sollën një goditje të rëndë ekonomike dhe industriale, ndërsa dekadat që pasuan sollën një ndryshim të thellë të strukturës së ekonomisë.

Nga goditja e viteve ’90…

Në fillim të viteve ’90, ekonomia e Maqedonisë ishte ende e lidhur ngushtë me tregjet dhe zinxhirët ekonomikë të ish-Jugosllavisë. Shpërbërja e federatës, luftërat në rajon, sanksionet ndaj Jugosllavisë dhe ndërprerja e një pjese të tregjeve tradicionale goditën rëndë ekonominë.

Një raport i Fondit Monetar Ndërkombëtar i vitit 1995 dokumenton se prodhimi industrial ra me rreth 50% ndërmjet viteve 1990 dhe 1994. Në të njëjtën periudhë, prodhimi nga manifaktura dhe industria minerare shënoi rënie të njëpasnjëshme.

Pra, tranzicioni ekonomik nuk filloi me një periudhë të qetë rritjeje. Ai filloi me tkurrje të fortë të prodhimit dhe humbje të tregjeve tradicionale.

Në këtë periudhë u ndërthurën disa procese: rënia e prodhimit industrial, vështirësitë financiare të ndërmarrjeve, inflacioni, humbja e tregjeve dhe rritja e papunësisë.

…te privatizimi

Ndryshimi ekonomik nuk ishte vetëm pasojë e shpërbërjes së Jugosllavisë. Paralelisht nisi transformimi i sistemit të pronësisë.

Procesi i privatizimit u përshpejtua nga mesi i viteve ’90. Sipas FMN-së, deri në fund të vitit 1999 ishin privatizuar 1,488 ndërmarrje me kapital shoqëror, që përfaqësonin 215,951 punëtorë.

Megjithatë, privatizimi nuk nënkuptonte automatikisht modernizim.

Në shumë raste ndërmarrjet u privatizuan përmes blerjeve nga punëtorët dhe menaxherët. FMN-ja thekson se deri në fund të vitit 1999, buy-outs ishin metoda dominuese e privatizimit, ndërsa shitjet te investitorët privatë përbënin një pjesë më të vogël të transformimeve.

Kjo është një nga arsyet pse privatizimi dhe modernizimi nuk ishin domosdoshmërisht e njëjta gjë.

Disa ndërmarrje u ristrukturuan dhe mbijetuan. Të tjera u tkurrën, u mbyllën ose humbën një pjesë të kapaciteteve dhe punësimit.

Vetë qeveria, në fund të viteve ’90 dhe fillim të viteve 2000, identifikoi një grup ndërmarrjesh me humbje të mëdha që duhej të shiteshin, ristrukturoheshin ose mbylleshin. Në një dokument të vitit 2000, FMN-ja përmend 40 ndërmarrje me humbje të konsiderueshme, për të cilat parashikohej shitje, ristrukturim ose mbyllje.

Një ekonomi tjetër po lindte

Nga fundi i viteve ’90 dhe veçanërisht gjatë viteve 2000, ekonomia filloi të stabilizohej dhe struktura e saj ndryshoi.

Ekonomia e re u bë më e orientuar drejt sektorit privat, tregtisë, shërbimeve, eksporteve dhe investimeve të huaja. Paralelisht, u krijuan kapacitete të reja prodhuese, veçanërisht në sektorë të orientuar nga eksporti dhe të lidhur me tregjet europiane.

Sot, sipas Bankës Botërore, shërbimet përbëjnë rreth 57% të GDP-së, ndërsa industria rreth 23%. Industria përfshin ndër të tjera komponentë automobilistikë, metalurgji dhe tekstile, një pjesë e konsiderueshme e të cilave është e orientuar drejt tregjeve të BE-së.

Pra, historia nuk është thjesht:

fabrika → më pak fabrika.

Është më shumë:

ekonomi industriale e sistemit jugosllav → ekonomi private, shërbime, eksporte dhe industri e re e orientuar drejt tregut europian.

A është ekonomia sot më e madhe se në 1990?

Po.

Por këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm.

Sipas të dhënave të Bankës Botërore, GDP-ja nominale e Maqedonisë së Veriut ishte rreth 4.7 miliardë dollarë në vitin 1990, ndërsa në 2025 arriti rreth 19.1 miliardë dollarë. GDP-ja nominale për frymë ishte rreth 2,277 dollarë në vitin 1990 dhe rreth 10,490 dollarë në vitin 2025.

Por këto shifra nominale nuk mund të përdoren për të thënë se qytetarët janë sot 4.6 herë më të pasur se në vitin 1990. Në këto krahasime ndikojnë inflacioni, kursi i këmbimit dhe ndryshimet në mënyrën se si funksionon ekonomia.

Për të krahasuar më mirë fuqinë ekonomike për frymë përdoret edhe treguesi i GDP-së sipas paritetit të fuqisë blerëse (PPP).

Kjo është arsyeja pse krahasimi i standardit të jetesës duhet të bëhet me një grup më të gjerë treguesish: të ardhurat reale, produktivitetin, papunësinë, fuqinë blerëse, varfërinë, konsumin dhe migrimin.

35 vite me dy histori ekonomike

Në një kuptim, periudha 1991–2026 mund të ndahet në dy histori.

Historia e parë është ajo e humbjes dhe tranzicionit.

Vitet e para sollën rënie të fortë të prodhimit industrial, humbje të tregjeve tradicionale dhe transformimin e ndërmarrjeve shoqërore.

Historia e dytë është ajo e rikuperimit dhe transformimit.

Pas stabilizimit të viteve ’90, ekonomia filloi të rritet, u zgjerua sektori privat dhe vendi u integrua më shumë në tregjet europiane.

Të dhënat e Bankës Botërore tregojnë se rritja reale e GDP-së ishte 4.5% në 2021, 2.8% në 2022, 2.6% në 2023, 3.0% në 2024 dhe 3.5% në 2025, ndërsa në vitin 2020 ekonomia u tkurr me 4.7% si pasojë e pandemisë.

Për vitin 2026, të dhënat e plota vjetore ende nuk ekzistojnë. Prandaj çdo shifër për rritjen e këtij viti duhet të paraqitet si parashikim, jo si rezultat i realizuar.

Po atëherë: u rrit apo stagnou?

Përgjigjja më e saktë është: ekonomia u rrit, por jo në mënyrë lineare dhe jo pa kosto.

Maqedonia e Veriut e vitit 2026 është ekonomikisht shumë ndryshe nga ajo e vitit 1991.

GDP-ja është më e madhe, ekonomia është më e hapur, sektori privat ka peshë shumë më të madhe, eksportet janë të lidhura më ngushtë me tregjet europiane dhe janë krijuar industri të reja.

Por njëkohësisht, vendi humbi një pjesë të madhe të strukturës industriale të trashëguar nga Jugosllavia dhe përjetoi një tranzicion të gjatë me papunësi të lartë, ristrukturim të ndërmarrjeve dhe emigrim të konsiderueshëm.

Prandaj, 35 vitet e pavarësisë nuk mund të përshkruhen as si histori stagnimi, as si histori suksesi të pandërprerë.

Ato janë historia e një transformimi të thellë ekonomik.

Nga ekonomia industriale te ekonomia e tregut

Në vitin 1990, manifaktura dhe industria minerare përbënin 48% të prodhimit të përgjithshëm shoqëror sipas strukturës së atëhershme statistikore.

Sot, sipas Bankës Botërore, industria përbën rreth 23% të GDP-së, ndërsa shërbimet rreth 57%.

Këto shifra nuk janë drejtpërdrejt të krahasueshme metodologjikisht, sepse bëhet fjalë për dy sisteme të ndryshme statistikore dhe ekonomike. Por ato ilustrojnë një ndryshim të madh: ekonomia e sotme nuk mbështetet në të njëjtën strukturë prodhuese si ekonomia e vitit 1990.

Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi i 35 viteve:

Maqedonia e Veriut ka krijuar një ekonomi më të madhe dhe më të hapur, por jo thjesht një version më të madh të ekonomisë që kishte në vitin 1991. Ajo ka ndërruar modelin ekonomik.

Pas 35 vitesh pavarësi, bilanci ekonomik nuk mund të matet vetëm me pyetjen se sa GDP ka vendi.

Pyetja më e rëndësishme është çfarë u krijua në vend të ekonomisë së vjetër.

Përgjigjja është një ekonomi më private, më e hapur dhe më e integruar në tregjet europiane, me peshë më të madhe të shërbimeve dhe me industri të reja të orientuara drejt eksportit.

Por kjo erdhi pas një tranzicioni të vështirë, gjatë të cilit u humbën kapacitete të rëndësishme industriale dhe vende pune, ndërsa përfitimet e rritjes ekonomike nuk janë përkthyer njësoj për të gjithë qytetarët.

Pra, 35 vite më vonë, historia nuk është “stagnim” dhe as “mrekulli ekonomike”. Është historia e një ekonomie që u transformua thellësisht — nga një model industrial i integruar në Jugosllavi në një ekonomi të tregut të integruar gjithnjë e më shumë me Europën. Gazeta Flaka

Burimet kryesore: Fondi Monetar Ndërkombëtar (raportet për zhvillimet ekonomike dhe privatizimin në vitet ’90) dhe Banka Botërore, World Development Indicators.

The post 35 vite nga pavarësia: Çfarë ndodhi me ekonominë e Maqedonisë së Veriut? appeared first on Flaka, në çdo lajm... .

Burimi i lajmit: flaka.com.mk
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali lajme.mk.