35 vite shtet: Katër kryeministra, katër epoka – çfarë lanë pas?

Crvenkovski, Georgievski, Gruevski dhe Zaev në bilancin e ekonomisë, institucioneve, integrimit dhe krizave politike

Më 8 shtator 1991, Maqedonia shpalli pavarësinë. Gjatë 35 viteve që pasuan, vendi kaloi nëpër ndryshime të mëdha politike, ekonomike dhe shoqërore.

Në këtë periudhë, katër figura politike kanë drejtuar qeverinë për periudha veçanërisht të gjata: Branko Crvenkovski, Ljupço Georgievski, Nikola Gruevski dhe Zoran Zaev.

Por si mund të vlerësohen këto katër periudha?

Përgjigjja nuk mund të jepet vetëm me numrin e projekteve të realizuara, me rritjen e GDP-së apo me numrin e skandaleve. Një bilanc serioz duhet të shohë njëkohësisht ekonominë, punësimin, borxhin, investimet, institucionet, integrimin euroatlantik, krizat politike dhe çështjet gjyqësore.

Ky nuk është një renditje se kush ishte “më i mirë”. Është një përpjekje për të parë se çfarë trashëgoi secili dhe çfarë la pas.

BRANKO CRVENKOVSKI

Vitet e themelimit dhe tranzicionit

Branko Crvenkovski u bë kryeministër në fillim të viteve të pavarësisë dhe drejtoi qeverinë në dy periudha, 1992–1998 dhe 2002–2004.

Periudha e parë e qeverisjes së tij përkoi me një nga momentet më të vështira ekonomike të vendit.

Maqedonia sapo kishte dalë nga sistemi ekonomik jugosllav. Shpërbërja e tregut të përbashkët jugosllav, luftërat në rajon dhe sanksionet ndërkombëtare krijuan një goditje të fortë ekonomike.

Të dhënat historike tregojnë se ekonomia u tkurr ndjeshëm në vitet e para të tranzicionit. Sipas të dhënave të Bankës Botërore, GDP-ja reale në dollarë konstantë ishte dukshëm më e ulët në mesin e viteve ’90 sesa në vitin 1990.

Kjo periudhë ishte edhe koha e privatizimit dhe kalimit nga ekonomia socialiste drejt ekonomisë së tregut.

Prandaj, përgjegjësia politike e qeverive të kësaj periudhe duhet parë në kontekstin e një ekonomie që nuk po ndryshonte vetëm qeverinë, por vetë sistemin ekonomik.

Në mandatin e dytë të Crvenkovskit, vendi u përball edhe me pasojat politike dhe ekonomike të konfliktit të vitit 2001. Marrëveshja Kornizë e Ohrit u bë një nga momentet më të rëndësishme të historisë së shtetit të ri.

Bilanci

Trashëgimia kryesore: konsolidimi i shtetit të ri, tranzicioni ekonomik dhe orientimi euroatlantik.

Kritika kryesore: privatizimi dhe mënyra se si u menaxhua tranzicioni ekonomik, dobësia e institucioneve dhe fakti se pjesë të rëndësishme të industrisë së trashëguar nga Jugosllavia nuk arritën të mbijetojnë.

LJUPÇO GEORGIEVSKI

Ndryshimi i parë i madh politik

Në vitin 1998 ndodhi ndryshimi i parë i madh i pushtetit pas pavarësisë.

Ljupço Georgievski drejtoi qeverinë nga 1998 deri në 2002.

Qeverisja e tij u zhvillua në një periudhë ku privatizimi vazhdoi dhe ekonomia kërkonte të tërhiqte investime dhe të krijonte një sektor privat më funksional.

Por mandati i Georgievskit u përball me një krizë shumë më të madhe se ajo ekonomike.

Në vitin 2001 shpërtheu konflikti i armatosur, i cili tronditi institucionet, ekonominë dhe marrëdhëniet ndëretnike.

Marrëveshja e Ohrit, e nënshkruar në gusht 2001, ndryshoi në mënyrë të rëndësishme arkitekturën politike dhe institucionale të vendit.

Nga pikëpamja ekonomike, kjo periudhë nuk mund të vlerësohet pa marrë parasysh goditjen e konfliktit.

GDP-ja reale shënoi rënie në vitin 2001, përpara se ekonomia të hynte në fazën e rikuperimit në vitet pasuese.

Bilanci

Trashëgimia kryesore: ndryshimi politik i vitit 1998 dhe menaxhimi i periudhës së konfliktit që përfundoi me Marrëveshjen e Ohrit.

Kritika kryesore: privatizimet, menaxhimi ekonomik dhe mënyra se si qeveria reagoi ndaj krizës së vitit 2001.

Për këtë periudhë, është veçanërisht e rëndësishme të mos ngatërrohen kritikat politike me përgjegjësinë penale. Çdo pretendim për korrupsion duhet të lidhet me një rast konkret dhe statusin e tij gjyqësor.

NIKOLA GRUEVSKI

Dhjetëvjeçari që ndryshoi fytyrën e shtetit

Nikola Gruevski ishte kryeministri me periudhën më të gjatë të qeverisjes në historinë e Maqedonisë së pavarur, nga 2006 deri në 2016.

Gjatë kësaj periudhe, ekonomia shënoi vite me rritje dhe vendi tërhoqi investime të huaja. Banka Botërore vlerëson se ndërmjet viteve 2006 dhe 2014 investimet e huaja direkte arritën mesatarisht rreth 4.2% të GDP-së në vit.

Në të njëjtën kohë, qeveria investoi në infrastrukturë dhe projekte të mëdha publike.

Por pikërisht gjatë kësaj periudhe filluan edhe kritikat më të forta për mënyrën e menaxhimit të shtetit.

Një nga projektet më të diskutueshme ishte “Shkupi 2014”, i cili ndryshoi në mënyrë drastike pamjen urbane të kryeqytetit dhe u shoqërua me debate të mëdha për koston, transparencën dhe prioritetet e shpenzimeve publike.

Nga ana fiskale, tabloja ishte më komplekse.

Banka Botërore vëren se borxhi publik, i cili ishte ulur ndjeshëm deri në vitin 2008, u rrit gradualisht pas krizës globale dhe arriti rreth 46% të GDP-së në vitin 2014. Institucioni paralajmëroi gjithashtu për dobësi në menaxhimin financiar publik dhe transparencën buxhetore.

Por çështja më e rëndë e kësaj periudhe nuk ishte ekonomike.

Ishte kriza institucionale dhe gjyqësore.

Skandali i përgjimeve dhe kriza politike e viteve 2015–2016 sollën akuza të rënda për ndërhyrje në institucione, keqpërdorim të pushtetit dhe presion mbi sistemin politik e gjyqësor.

Në aspektin juridik, duhet bërë një dallim i prerë mes akuzave dhe dënimeve.

Në rastin “Tank”, Gruevski u dënua për ndikim të paligjshëm lidhur me blerjen e një automjeti luksoz.

Në rastin “Parcelat në Vodno”, procedura lidhej me pasuri dhe fonde të partisë; çështja u bë një nga rastet kryesore të korrupsionit të ndjekura pas largimit të tij nga pushteti.

Pra, në rastin e Gruevskit nuk bëhet fjalë vetëm për akuza politike: ekzistojnë edhe vendime gjyqësore penale në raste konkrete.

Bilanci

Trashëgimia kryesore: rritje ekonomike në një pjesë të mandatit, investime të huaja, projekte infrastrukturore dhe ndryshim i fortë i pamjes urbane të vendit.

Kritika kryesore: borxhi dhe shpenzimet publike, mungesa e transparencës, polarizimi politik, kriza institucionale dhe raste të shumta penale që pasuan qeverisjen e tij.

ZORAN ZAEV

Prespa, NATO dhe rikthimi i çështjes europiane

Zoran Zaev drejtoi qeverinë nga 2017 deri në 2022, me një ndërprerje të shkurtër teknike gjatë tranzicionit politik.

Ai erdhi në pushtet pas krizës së thellë politike që pasoi qeverisjen e Gruevskit.

Ndryshimi më i madh strategjik ishte marrëveshja me Greqinë.

Marrëveshja e Prespës i dha fund kontestit shumëvjeçar për emrin dhe hapi rrugën për anëtarësimin e vendit në NATO.

Maqedonia e Veriut u bë anëtare e NATO-s në vitin 2020.

Në planin ekonomik, qeverisja e Zaevit u përball me një trashëgimi të rëndë fiskale dhe më pas me krizën e COVID-19.

Banka Botërore dokumenton se ekonomia u tkurr fort gjatë pandemisë, përpara se të rikthehej në rritje. Të dhënat e fundit të WDI tregojnë një rritje reale prej 4.5% në vitin 2021 dhe 2.8% në 2022.

Në këtë periudhë pati edhe përmirësim të ndjeshëm të disa treguesve të tregut të punës në krahasim me dekadën paraprake.

Por edhe qeveria Zaev nuk i shpëtoi akuzave për korrupsion dhe keqpërdorim.

Këtu, megjithatë, duhet një saktësi e rëndësishme.

Në vitin 2018, Gjykata Penale e Shkupit e liroi Zaevin nga akuza për kërkim ryshfeti, duke konstatuar se prokuroria nuk kishte provuar veprën penale. Këshilli i Evropës e dokumentoi vendimin e pafajësisë.

Prandaj ky rast nuk mund të paraqitet në një artikull si “Zaev u dënua për korrupsion”.

Kjo është pikërisht arsyeja pse një bilanc serioz duhet të bëjë dallimin ndërmjet:

akuzës → hetimit → aktakuzës → gjykimit → dënimit ose pafajësisë.

Bilanci

Trashëgimia kryesore: Marrëveshja e Prespës, anëtarësimi në NATO dhe ndryshimi i kursit të jashtëm të vendit.

Kritika kryesore: rezultatet e kufizuara në procesin e integrimit në BE, problemet me korrupsionin dhe administratën, menaxhimi i pandemisë dhe pakënaqësitë ekonomike e sociale.

KATËR QEVERI, NJË SHTET

Nëse këto katër periudha vendosen përballë njëra-tjetrës, del një tablo më interesante sesa një përfundim i thjeshtë se “njëri ishte i mirë dhe tjetri i keq”.

Crvenkovski qeverisi në kohën kur shteti sapo po krijohej dhe ekonomia po kalonte nga sistemi jugosllav në tregun e lirë.

Georgievski drejtoi vendin në momentin e krizës më të rëndë të sigurisë pas pavarësisë dhe gjatë procesit që çoi në Marrëveshjen e Ohrit.

Gruevski pati periudhën më të gjatë të qeverisjes dhe la pas një kombinim të rritjes ekonomike, investimeve dhe projekteve të mëdha, por edhe një trashëgimi shumë të rëndë të krizës institucionale dhe proceseve penale.

Zaev ndryshoi orientimin strategjik të vendit përmes Prespës dhe NATO-s, por nuk arriti ta zgjidhë problemin kronik të korrupsionit dhe dobësisë institucionale.

ÇFARË THONË SHIFRAT?

Një nga mënyrat më të sigurta për ta vlerësuar një qeveri është të mos mbështetemi vetëm te deklaratat e saj.

Të dhënat ekonomike tregojnë se GDP-ja reale e vendit ka kaluar në një trajektore rritjeje afatgjatë pas goditjes së viteve ’90. Sipas Bankës Botërore, rritja reale ishte 4.5% në 2021, 2.8% në 2022, 2.6% në 2023, 3.0% në 2024 dhe 3.5% në 2025.

Por rritja e GDP-së nuk mjafton për të thënë se një qeveri ka qenë e suksesshme.

Një qeveri duhet të vlerësohet edhe nga:

• sa vende pune krijoi;
• sa u rritën pagat reale;
• çfarë ndodhi me borxhin;
• sa investime të reja erdhën;
• sa u rritën eksportet;
• sa u përmirësuan institucionet;
• sa transparente ishte qeverisja;
• çfarë ndodhi me shërbimet publike;
• sa u afrua vendi me BE-në;
• dhe sa raste korrupsioni përfunduan me përgjegjësi reale.

BILANCI I 35 VITEVE

35 vite pas pavarësisë, Maqedonia e Veriut është një shtet ekonomikisht dhe institucionalisht shumë ndryshe nga ai i vitit 1991.

Por ndryshimi nuk ka qenë vetëm pozitiv dhe nuk ka qenë vetëm negativ.

Ekonomia është rritur, por një pjesë e bazës industriale të trashëguar nga Jugosllavia u zhduk.

Investimet e huaja u rritën, por vendi mbeti i varur nga kapitali dhe tregjet e jashtme.

Infrastruktura u zhvillua, por borxhi dhe transparenca e shpenzimeve publike mbetën çështje të debatueshme.

Institucionet u konsoliduan në disa fusha, por krizat politike dhe akuzat për ndikim mbi institucionet u përsëritën.

Vendi u bë anëtar i NATO-s, por rruga drejt Bashkimit Evropian mbeti e papërfunduar.

Dhe ndoshta ky është përfundimi më i drejtë për 35 vitet:

Historia e Maqedonisë së Veriut nuk është historia e një qeverie të vetme. Është historia e një shteti që ka ndryshuar shumë, por që ende përballet me disa prej problemeve që e kanë shoqëruar që nga fillimi i pavarësisë: ekonominë e dobët, korrupsionin, emigrimin, institucionet e brishta dhe mungesën e një konsensusi të qëndrueshëm për zhvillimin afatgjatë.

Katër kryeministrat me qeverisjet më të gjata lanë pas katër trashëgimi të ndryshme.

Por bilanci përfundimtar nuk duhet të shkruhet nga partia që ata përfaqësuan.

Duhet të shkruhet nga shifrat, dokumentet dhe vendimet e institucioneve. Gazeta Flaka

Shënim redaksional: Kjo analizë është një tekst gazetaresk dhe synon të paraqesë në mënyrë të përmbledhur zhvillimet kryesore politike dhe shoqërore që kanë shoqëruar shqiptarët në Maqedoninë e Veriut gjatë periudhës 1991–2026. Duke pasur parasysh shtrirjen e gjerë kohore, numrin e madh të zhvillimeve, ngjarjeve dhe personaliteteve të përfshira, është e mundur që në këtë trajtim të ketë mbetur pa u përmendur ndonjë zhvillim, moment apo figurë që meriton vëmendje. Analiza është përgatitur në një periudhë relativisht të shkurtër dhe, për këtë arsye, nuk pretendon të jetë një dokument i plotë historik apo një kronologji përfundimtare e kësaj periudhe. Qëllimi i saj është të ofrojë një pasqyrë gazetareske, të mbështetur në burime të verifikueshme, si bazë për diskutim dhe për hulumtime të mëtejshme. Gazeta Flaka

The post 35 vite shtet: Katër kryeministra, katër epoka – çfarë lanë pas? appeared first on Flaka, në çdo lajm... .

Burimi i lajmit: flaka.com.mk
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali lajme.mk.