35 vite pluralizëm politik: Çfarë fituan dhe çfarë humbën shqiptarët në Maqedoninë e Veriut?

Nga PPD-ja dhe Universiteti i Tetovës, te Gostivari i vitit 1997, lufta e vitit 2001, Marrëveshja e Ohrit dhe VLEN – kronologjia e një beteje politike 1991–2026

Analiza Flaka

35 vjet pas pavarësisë, historia politike e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut është një histori protestash, zgjedhjesh, përplasjesh, marrëveshjesh, reformash kushtetuese dhe përfaqësimi politik.

Nga kërkesat e para për barazi politike dhe kulturore në fillim të viteve ’90, te themelimi i Universitetit të Tetovës, përplasja për flamurin kombëtar në Gostivar e Tetovë në vitin 1997, konflikti i armatosur i vitit 2001 dhe Marrëveshja Kornizë e Ohrit, shqiptarët kaluan nga një pozitë ku shumë prej kërkesave të tyre konsideroheshin të papranueshme nga institucionet shtetërore, në një sistem ku një pjesë e rëndësishme e tyre u shndërruan në të drejta kushtetuese dhe ligjore.

Por bilanci nuk është vetëm pozitiv.

Pas 35 vitesh, mbeten pyetje të mëdha për zbatimin real të barazisë, cilësinë e përfaqësimit, zhvillimin ekonomik të zonave shqiptare, përdorimin e gjuhës shqipe, arsimin, drejtësinë, punësimin dhe emigrimin.

Ky është rrugëtimi.

1991: Shteti i ri dhe pyetja shqiptare

Maqedonia shpalli pavarësinë pas referendumit të 8 shtatorit 1991. Shqiptarët e bojkotuan referendumin, ndërsa në sistemin e ri politik nisën të artikulojnë kërkesat e tyre përmes partive politike dhe institucioneve.

Në vitet e para të pluralizmit, kërkesat kryesore shqiptare lidhen me:

• barazinë politike;
• përdorimin më të gjerë të gjuhës shqipe;
• arsimimin në gjuhën shqipe;
• njohjen dhe zhvillimin e Universitetit të Tetovës;
• përfaqësim më të madh në administratë, polici dhe ushtri;
• përdorimin e simboleve kombëtare;
• ndryshime në Kushtetutë;
• decentralizim dhe pjesëmarrje më të madhe në vendimmarrje.

Pra, konflikti politik i viteve të para nuk ishte vetëm për poste. Në qendër ishte pyetja se çfarë lloj shteti do të ndërtohej dhe çfarë statusi do të kishin shqiptarët në të.

PPD-ja dhe fillimi i politikës pluraliste shqiptare

Partia për Prosperitet Demokratik – PPD – ishte një nga partitë kryesore shqiptare të fillimit të pluralizmit.

Për një pjesë të viteve të para, PPD-ja u përpoq t’i realizojë kërkesat shqiptare përmes pjesëmarrjes institucionale dhe koalicioneve me partitë maqedonase.

Por brenda faktorit politik shqiptar u shfaqën dallime të forta rreth mënyrës se si duhej të kërkohej barazia.

Kjo solli ndarje politike dhe krijimin e subjekteve të reja.

Në mesin e viteve ’90, nga këto përçarje doli edhe krahu politik që lidhej me Arbën Xhaferin dhe më vonë me Partinë Demokratike Shqiptare – PDSH. Në vitin 1997, Partia Demokratike e Shqiptarëve u formua nga bashkimi i Partisë për Prosperitet Demokratik të Shqiptarëve dhe Partisë Demokratike Popullore.

Kështu, deri në fund të viteve ’90, skena politike shqiptare tashmë ishte e ndarë në disa rryma.

Universiteti i Tetovës – nga kërkesë politike në institucion

Një nga betejat më të rëndësishme të fillimit të viteve ’90 ishte arsimi i lartë në gjuhën shqipe.

Në vitin 1994 u hap në Tetovë universiteti në gjuhën shqipe. Autoritetet shtetërore e konsideruan atë të paligjshëm, për shkak të mungesës së akreditimit dhe bazës ligjore për një universitet të tillë. OSBE-ja dokumenton se çështja u bë një nga problemet kryesore në marrëdhëniet ndëretnike dhe se Komisioneri i Lartë i OSBE-së, Max van der Stoel, u përfshi në përpjekjet për gjetjen e një zgjidhjeje.

Në vitin 1995, ndërhyrja policore gjatë një tubimi lidhur me Universitetin e Tetovës shkaktoi përplasje dhe viktima. OSBE-ja e përshkruan ngjarjen si një nga momentet e rëndësishme të tensioneve rreth arsimit në gjuhën shqipe.

Universiteti, i cili për vite funksionoi jashtë sistemit shtetëror, më vonë u integrua në sistemin institucional të arsimit të lartë.

Në vitin 2000, ndryshimet ligjore hapën rrugën për universitete private në gjuhët e komuniteteve, ndërsa në vitin 2001 u hap zyrtarisht Universiteti i Evropës Juglindore në Tetovë.

Kjo ishte një nga kërkesat që nga fillimi u duk pothuajse e parealizueshme, por me kalimin e viteve u shndërrua në realitet institucional.

1997: Flamuri shqiptar dhe tragjedia e Gostivarit

Në janar 1997, këshillat komunalë të Tetovës dhe Gostivarit votuan për vendosjen e flamujve shqiptar dhe turk krahas flamurit shtetëror.

Gjykata Kushtetuese më vonë vendosi se komunat nuk kishin të drejtë t’i vendosnin këta flamuj në atë mënyrë.

Më 8 korrik 1997, Parlamenti miratoi ligjin e ri për përdorimin e flamujve. Vetëm disa orë më vonë, forcat speciale të policisë ndërhynë në Tetovë dhe Gostivar për heqjen e flamujve.

Pasoi një prej përplasjeve më të rënda ndëretnike të dekadës.

Sipas Human Rights Watch dhe raporteve të Departamentit amerikan të Shtetit, tre persona humbën jetën dhe më shumë se 200 u plagosën. Human Rights Watch dokumentoi gjithashtu raste të përdorimit të tepruar të forcës, rrahje, arrestime dhe kontrolle të shtëpive pa urdhër.

Rufi Osmani, atëherë kryetar i Gostivarit, u arrestua dhe u gjykua. Edhe zyrtarë të tjerë shqiptarë u arrestuan.

Ngjarja e vitit 1997 mbeti një pikë e rëndësishme në kujtesën politike shqiptare dhe dëshmi se çështjet e identitetit, simboleve dhe kompetencave lokale mund të shndërroheshin në konflikt të dhunshëm.

1998: PDSH hyn në qeveri

Zgjedhjet parlamentare të vitit 1998 sollën një zhvillim të ri.

PDSH-ja u bë pjesë e koalicionit qeverisës të udhëhequr nga VMRO-DPMNE dhe Ljubço Georgievski.

Sipas të dhënave historike të zgjedhjeve, PPD dhe PDSH së bashku siguruan 25 mandate shqiptare në Kuvend. PDSH hyri në qeveri, ndërsa PPD mbeti në opozitë.

Ky ishte një ndryshim i rëndësishëm: shqiptarët tashmë nuk ishin vetëm opozitë ndaj sistemit, por pjesë e drejtpërdrejtë e pushtetit ekzekutiv.

Megjithatë, pjesëmarrja në qeveri nuk i zgjidhi çështjet themelore.

Universiteti i Tetovës vazhdonte të mos njihej plotësisht nga shteti dhe shumë kërkesa të shqiptarëve mbetën të hapura.

2001: Viti që ndryshoi gjithçka

Në vitin 2001 Maqedonia u përfshi nga konflikti i armatosur ndërmjet forcave shtetërore dhe Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare.

Konflikti solli viktima, zhvendosje të popullsisë dhe një krizë të rëndë shtetërore.

Por në fund të konfliktit erdhi edhe ndryshimi më i madh institucional i marrëdhënieve ndëretnike.

Më 13 gusht 2001 u nënshkrua Marrëveshja Kornizë e Ohrit.

Ajo u arrit me ndërmjetësimin ndërkombëtar dhe i dha fund konfliktit, ndërsa vendosi bazën për ndryshime kushtetuese dhe institucionale.

Çfarë solli Marrëveshja e Ohrit?

Marrëveshja ndryshoi në mënyrë të thellë sistemin politik.

Ndër ndryshimet kryesore ishin:

1. Përfaqësimi i drejtë dhe adekuat

U vendos parimi i përfaqësimit të drejtë të komuniteteve në institucionet publike.

Kjo hapi rrugën për rritjen e pjesëmarrjes së shqiptarëve në administratë, polici, ushtri dhe institucione të tjera.

2. Gjuha

Përdorimi i gjuhëve të komuniteteve u zgjerua.

Gjuha e një komuniteti që përbënte të paktën 20% të popullsisë fitoi status të veçantë në përdorimin institucional.

3. Decentralizimi

Komunat morën më shumë kompetenca dhe u rishikua organizimi territorial.

4. Shumica e dyfishtë

Për çështje që prekin drejtpërdrejt komunitetet, u krijua mekanizmi i shumicës së dyfishtë – i njohur si parimi Badinter.

5. Arsimi dhe kultura

Marrëveshja krijoi bazë më të fortë për arsimin dhe kulturën në gjuhët e komuniteteve.

OKB-ja e përmbledh këtë ndryshim si hapje të rrugës për decentralizimin, përfaqësimin më të drejtë në institucionet shtetërore dhe përdorimin zyrtar të gjuhëve të komuniteteve.

Nga PDSH te BDI

Pas konfliktit të vitit 2001, skena politike shqiptare ndryshoi rrënjësisht.

Nga ish-pjesëtarët dhe drejtuesit politikë të UÇK-së u formua Bashkimi Demokratik për Integrim – BDI, me Ali Ahmetin në krye.

Në zgjedhjet e vitit 2002, BDI hyri në skenën institucionale dhe u bë pjesë e koalicionit qeverisës.

Kjo shënoi fillimin e një epoke të re: BDI do të ishte pjesë e pothuajse të gjitha qeverive të rëndësishme të vendit për më shumë se dy dekada.

Raporti BTI e përshkruan BDI-në si parti shqiptare të formuar pas konfliktit dhe thekson se ajo ishte pjesë e koalicioneve qeverisëse nga 2002 deri në vitin 2024.

2002–2016: Nga lufta politike te bashkëqeverisja

Pas Ohrit, kërkesat shqiptare ndryshuan karakter.

Nëse në vitet ’90 kërkohej kryesisht njohje, tani fokusi kaloi gjithnjë e më shumë te:

• zbatimi i Marrëveshjes së Ohrit;
• punësimi në institucionet shtetërore;
• përdorimi i gjuhës;
• decentralizimi;
• investimet në komunat shqiptare;
• arsimi;
• përfaqësimi në polici dhe ushtri;
• pjesëmarrja shqiptare në vendimmarrjen qendrore.

Në praktikë, shqiptarët fituan një peshë shumë më të madhe në pushtetin qendror.

Por u shfaq edhe një paradoks.

Sa më shumë rritej përfaqësimi politik, aq më shumë rritej pyetja nëse kjo përkthehej në përmirësim real të jetës së qytetarëve.

Kjo pyetje do të bëhej veçanërisht e fortë pas vitit 2010.

2015–2017: Kriza politike dhe përplasja në Kuvend

Kriza politike e viteve 2015–2017 solli një tjetër moment vendimtar.

Pas zgjedhjeve të vitit 2016, formimi i qeverisë u bë i ndërlikuar.

Në prill 2017, sulmi në Kuvend ndaj deputetëve, përfshirë deputetë shqiptarë, u shndërrua në një nga momentet më dramatike të tranzicionit politik.

Më pas, Zoran Zaev formoi qeverinë me mbështetjen e partive shqiptare.

Për herë të parë pas shumë vitesh, BDI kaloi nga partneriteti me VMRO-DPMNE në koalicion me LSDM.

2017–2020: Nga “Platforma Shqiptare” te Ligji për Gjuhët

Formimi i qeverisë së Zaevit solli negociata të reja ndërmjet partive maqedonase dhe shqiptare.

Një nga çështjet kryesore ishte zgjerimi i përdorimit të gjuhës shqipe.

Në vitin 2018 u miratua Ligji për Përdorimin e Gjuhëve, i cili zgjeroi përdorimin institucional të shqipes.

Kjo ishte një prej kërkesave më të rëndësishme që kishte shoqëruar politikën shqiptare që nga fillimi i pluralizmit.

Në të njëjtën periudhë, vendi u përfshi në procesin që çoi drejt anëtarësimit në NATO në vitin 2020.

2020–2024: Përfaqësimi politik dhe regjistrimi i popullsisë

Regjistrimi i vitit 2021 solli një fotografi të re demografike.

Të dhënat zyrtare të regjistrimit u bënë bazë për debatet e reja rreth përfaqësimit, gjuhës, planifikimit territorial dhe politikave publike.

Në këtë periudhë, një pjesë e debatit politik shqiptar u zhvendos nga pyetja “a kemi të drejta?” te pyetja “sa po zbatohen ato të drejta dhe çfarë cilësie kanë institucionet?”

Në të njëjtën kohë, BDI filloi të përballej me konkurrencë gjithnjë e më të madhe.

Nga ajo u shkëputën ose u fuqizuan alternativa të reja politike: Aleanca për Shqiptarët, BESA, Lëvizja Demokratike dhe subjekte të tjera.

2024: Fundi i një epoke dhe lindja e VLEN-it

Zgjedhjet parlamentare të vitit 2024 sollën ndryshimin më të madh të skenës politike shqiptare pas shumë vitesh.

Koalicioni VLEN, i përbërë nga disa parti shqiptare, u bë partner i VMRO-DPMNE-së dhe ZNAM-it në qeverinë e re.

Kjo i dha fund më shumë se dy dekadave të dominimit të BDI-së në qeveritë qendrore.

Qeveria e re u votua në qershor 2024.

Kështu, për herë të parë pas një periudhe të gjatë, faktori politik shqiptar hyri në një fazë të re konkurrimi:

BDI në opozitë – VLEN në pushtet.

2025–2026: Fragmentimi i ri shqiptar

Pas zgjedhjeve të vitit 2024, edhe vetë blloku shqiptar vazhdoi të pësojë ndryshime.

VLEN u krijua si alternativë ndaj dominimit të gjatë të BDI-së, ndërsa më pas edhe brenda këtij blloku pati riorganizime dhe përplasje politike. Në vitin 2026, debatet rreth bashkimit të partive shqiptare dhe krijimit të një strukture më të unifikuar vazhdojnë.

Pra, pas 35 vitesh, politika shqiptare ka kaluar nga:

PPD → PDSH/PDP → BDI → BESA/ASH/Alternativa/Lëvizja Demokratike → VLEN dhe konfigurime të reja.

Ky evolucion tregon njëkohësisht pluralizëm politik, por edhe një problem të vazhdueshëm: fragmentimin e votës shqiptare.

ÇFARË FITUAN SHQIPTARËT?

Nëse krahasojmë vitin 1991 me vitin 2026, ndryshimi institucional është i madh.

Arsimi në gjuhën shqipe

Nga një universitet i konsideruar i paligjshëm në vitet ’90, sot ekzistojnë institucione universitare të akredituara dhe arsim i gjerë në gjuhën shqipe.

Gjuha

Përdorimi i shqipes në institucionet publike është zgjeruar ndjeshëm pas Ohrit dhe legjislacionit pasues. OKB-ja konstaton se në sistemin arsimor shtetëror nxënësit mësojnë edhe në shqip, ndërsa dhjetëra mijëra nxënës marrin mësim në gjuhët e komuniteteve.

Përfaqësimi

Shqiptarët janë bërë pjesë e rregullt e qeverive, administratës dhe institucioneve të sigurisë.

Decentralizimi

Komunat me shumicë shqiptare kanë fituar kompetenca më të mëdha.

Mekanizmi i shumicës së dyfishtë

Për çështjet që prekin komunitetet, vota e deputetëve shqiptarë ka fituar peshë institucionale.

Pjesëmarrja në pushtet

Nga një faktor kryesisht opozitar në vitet e para, partitë shqiptare u shndërruan në faktor pothuajse të domosdoshëm për krijimin e shumicave parlamentare.

ÇFARË MBETI PA U REALIZUAR?

Por 35 vite nuk mund të maten vetëm me ndryshime kushtetuese.

Ka edhe një bilanc tjetër.

1. Barazia formale nuk është gjithmonë barazi faktike

Ekzistenca e ligjit nuk garanton automatikisht zbatimin e tij të plotë.

Në praktikë vazhdojnë debatet për cilësinë e përdorimit të gjuhës shqipe, përfaqësimin në institucione dhe efikasitetin e administratës.

2. Përfaqësimi nuk është i njëjtë me qeverisjen cilësore

Shqiptarët fituan më shumë poste politike.

Por pyetja mbetet:

A u shndërrua kjo fuqi politike në institucione më efikase, drejtësi më të fortë dhe standard më të lartë jetese?

Kjo nuk mund të matet vetëm me numrin e ministrave shqiptarë.

3. Emigrimi

Një nga problemet më të mëdha të shoqërisë shqiptare sot është largimi i njerëzve, veçanërisht të të rinjve.

Pra, ndërsa përfaqësimi politik është rritur, baza demografike në shumë zona shqiptare është dobësuar.

4. Ekonomia lokale

Komunat shqiptare vazhdojnë të përballen me probleme të zhvillimit ekonomik, infrastrukturës, vendeve të punës dhe investimeve.

5. Drejtësia dhe besimi te institucionet

Për shumë qytetarë shqiptarë, çështja nuk është më vetëm nëse kanë përfaqësues shqiptarë, por nëse institucionet funksionojnë njësoj për të gjithë.

NGA “TË JEMI TË BARABARTË” TE “TË QEVERISIM MIRË”

Ky është ndoshta ndryshimi më i madh i 35 viteve.

Në vitet ’90, kërkesa kryesore ishte:

“Na njihni si të barabartë.”

Pas Ohrit:

“Zbatoni të drejtat që u dakorduan.”

Në vitet e fundit:

“Përdoreni pushtetin për të përmirësuar jetën e qytetarëve.”

Ky është ndryshimi i madh i agjendës shqiptare.

BILANCI 1991–2026

Kërkesa	Gjendja në vitet ’90	Çfarë ndodhi më pas	Gjendja deri në 2026
Arsimi i lartë në shqip	Universiteti i Tetovës jashtë sistemit	Legalizim dhe institucione të reja	Realizim institucional
Gjuha shqipe	Përdorim i kufizuar	Ohri + Ligji për Gjuhët	E zgjeruar, por zbatimi mbetet debat
Përfaqësimi	I kufizuar	Parimi i përfaqësimit të drejtë	Rritje e madhe
Pjesëmarrja në qeveri	E kufizuar	Koalicione të vazhdueshme	E konsoliduar
Decentralizimi	Kërkesë politike	Reforma pas Ohrit	Realizuar pjesërisht/strukturisht
Shumica e dyfishtë	Nuk ekzistonte	Ndryshimet pas Ohrit	E institucionalizuar
Simbolet	Konflikt i ashpër në 1997	Rregullim ligjor	Më shumë hapësirë ligjore
Universiteti shtetëror në shqip	I papranuar	Zhvillim i arsimit të lartë	I realizuar përmes institucioneve të ndryshme
Barazia ekonomike	Problem i madh	Investime dhe politika të ndryshme	Mbetet sfidë
Punësimi	Përfaqësim i ulët	Rritje e përfaqësimit	Përparim, por debat për cilësinë
Emigrimi	Fillestar	Përshpejtim pas viteve 2000	Një nga sfidat kryesore
Integrimi politik	Margjinal	Pjesëmarrje në çdo qeveri	I konsoliduar

35 vite në një fjali

Historia e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut nga 1991 deri në 2026 nuk mund të përshkruhet as si histori e humbjes dhe as vetëm si histori e fitores.

Është histori e një transformimi të thellë politik dhe institucional.

Në vitin 1991, shumë prej kërkesave shqiptare ishin jashtë sistemit politik.

Në vitin 1997, flamuri shqiptar në Gostivar e Tetovë shkaktoi një prej krizave më të rënda ndëretnike.

Në vitin 2001, konflikti i armatosur e solli vendin në prag të një krize ekzistenciale.

Në gusht të po atij viti, Marrëveshja e Ohrit ndryshoi Kushtetutën dhe arkitekturën politike të shtetit.

Në vitet që pasuan, shqiptarët u bënë faktor i domosdoshëm në formimin e qeverive.

Në vitin 2024, pas më shumë se dy dekadash, BDI humbi pozitën e saj si partneri kryesor shqiptar në qeverinë qendrore dhe VLEN hyri në pushtet.

Por në vitin 2026 pyetja është tashmë tjetër:

A mjafton të jesh pjesë e pushtetit, apo duhet të dëshmosh se di ta përdorësh pushtetin për qytetarin?

Ky është kapitulli i ri i politikës shqiptare.

Dhe ndoshta ky është edhe testi më i madh i 35 viteve të ardhshme.

Shënim redaksional: Kjo analizë është një tekst gazetaresk dhe synon të paraqesë në mënyrë të përmbledhur zhvillimet kryesore politike dhe shoqërore që kanë shoqëruar shqiptarët në Maqedoninë e Veriut gjatë periudhës 1991–2026. Duke pasur parasysh shtrirjen e gjerë kohore, numrin e madh të zhvillimeve, ngjarjeve dhe personaliteteve të përfshira, është e mundur që në këtë trajtim të ketë mbetur pa u përmendur ndonjë zhvillim, moment apo figurë që meriton vëmendje. Analiza është përgatitur në një periudhë relativisht të shkurtër dhe, për këtë arsye, nuk pretendon të jetë një dokument i plotë historik apo një kronologji përfundimtare e kësaj periudhe. Qëllimi i saj është të ofrojë një pasqyrë gazetareske, të mbështetur në burime të verifikueshme, si bazë për diskutim dhe për hulumtime të mëtejshme. Gazeta Flaka

The post 35 vite pluralizëm politik: Çfarë fituan dhe çfarë humbën shqiptarët në Maqedoninë e Veriut? appeared first on Flaka, në çdo lajm... .

Burimi i lajmit: flaka.com.mk
Shënim: Ky material është përpunuar për qëllime informimi nga Portali lajme.mk.