Rrjedhin dokumente nga CIA: Atentati ndaj Kiro Gligorovit: misteri që Maqedonia nuk e zbardhi kurrë

1. Frika nga shpërthimi i konfliktit etnik

Analiza amerikane e sheh Maqedoninë si një shtet shumë të brishtë etnikisht.

Raporti thotë qartë se nëse atentati do të lidhej me shqiptarët etnikë, kjo do të:

• destabilizonte rëndë vendin
• rindezte tensionet në Maqedoninë perëndimore
• shtynte qeverinë të godiste politikisht shqiptarët

Madje përmendet edhe një skenar konkret:

mbyllja e universitetit në gjuhën shqipe dhe rikthimi i protestave.

Kjo është shumë domethënëse sepse në atë kohë konflikti rreth Universitetit të Tetovës ishte një nga pikat më të nxehta politike në vend.

2. Frika nga nacionalizmi maqedonas

Raporti nuk e përjashton mundësinë që atentati të lidhet me elementë brenda VMRO-DPMNE.

Logjika e inteligjencës amerikane ishte kjo:

• partia ishte jashtë pushtetit
• kishte bojkotuar zgjedhjet
• ishte radikalizuar kundër marrëveshjes me Greqinë

Dokumenti përmend madje një fraksion prej 20–30 radikalësh që mund të përdorte taktika terroriste.

Pra SHBA e konsideronte ultranacionalizmin maqedonas rrezik real për stabilitetin e shtetit.

3. Frika nga Serbia dhe ndikimi rajonal

Raporti përmend edhe faktorë serbë dhe ndikimin nga Belgrade.

Në atë periudhë Ballkani ishte ende në luftë (Bosnja), dhe amerikanët kishin frikë se:

• grupe pro-serbe në Maqedoni mund të destabilizonin vendin
• tensionet mund të përhapeshin nga Bosnja në jug

Kjo lidhet edhe me praninë e misionit të OKB-së UNPREDEP, që ishte misioni i parë parandalues në historinë e OKB-së.

4. Roli i Gligorovit si faktor stabiliteti

Dokumenti e paraqet qartë Kiro Gligorov si figurë kyçe për stabilitetin e shtetit.

Analiza thotë se:

• ai balanconte kërkesat shqiptare
• mbante nën kontroll nacionalizmin maqedonas
• ruante marrëdhënie me Perëndimin

Prandaj raporti paralajmëron se nëse ai largohet nga pushteti, vendi mund të hyjë në periudhë paqëndrueshmërie politike.

5. Pse SHBA kishte trupa në Maqedoni

Në dokument përmendet se në vend ndodheshin trupa amerikane të misionit UNPREDEP.

Qëllimi ishte:

• të parandalohej përhapja e luftërave jugosllave në Maqedoni
• të monitorohej kufiri me Serbinë
• të stabilizohej vendi

Kjo ishte një strategji tipike amerikane:

parandalim para shpërthimit të konfliktit.

Përfundimi real i raportit

Në thelb dokumenti thotë një gjë shumë të qartë:

Maqedonia në vitet ’90 ishte një shtet shumë i brishtë, i rrezikuar nga:

• nacionalizmi maqedonas
• tensionet shqiptare
• ndikimi serb
• dobësia institucionale

Dhe sipas analizës amerikane, Gligorovi ishte “nyja” që mbante balancën politike.

Nëse do, mund të të tregoj edhe një detaj shumë interesant:

pse shumë historianë sot dyshojnë se atentati ndaj Gligorovit nuk është zbardhur kurrë plotësisht dhe cilat janë teoritë reale që qarkullojnë për autorët.

Aty historia bëhet shumë më e errët.

Atentati ndaj Kiro Gligorov më 3 tetor 1995 në Shkup mbetet një nga ngjarjet më të errëta politike në historinë e Maqedonia e Veriut. Zyrtarisht rasti nuk u zbardh kurrë plotësisht. Për këtë arsye ekzistojnë disa teori serioze që qarkullojnë në analizat historike dhe të inteligjencës.

Më poshtë janë teoritë kryesore që diskutohen.

1. Nacionalistë maqedonas (teoria fillestare)

Dyshimi i parë ra mbi elementë radikalë të lidhur me VMRO-DPMNE.

Arsyet:

• Gligorovi po afrohej me Greqinë për të zgjidhur konfliktin e emrit
• opozita nacionaliste e konsideronte këtë tradhti
• klima politike në vend ishte shumë e tensionuar

Por problemi është ky:

hetimi nuk gjeti prova konkrete që lidhin partinë me atentatin.

Shumë analistë e konsiderojnë këtë teori politikisht të leverdishme për qeverinë e kohës, por jo të provuar.

2. Shërbime serbe (teoria gjeopolitike)

Një teori tjetër lidhet me ndikimin e Slobodan Milošević dhe strukturat serbe.

Arsyet që përmenden:

• Serbia nuk donte një Maqedoni të pavarur që afrohej me Perëndimin
• destabilizimi i vendit mund ta kthente atë në orbitën serbe
• në atë kohë rajoni ishte i mbushur me operacione të fshehta

Megjithatë, edhe këtu nuk ka prova publike përfundimtare.

3. Mafie ballkanike dhe rrjete kontrabande

Një teori më pak politike por shumë e diskutuar lidhet me rrjete kriminale ndërkombëtare.

Në mesin e viteve ’90 Maqedonia ishte korridor për:

• kontrabandë nafte gjatë sanksioneve ndaj Serbisë
• trafik armësh
• trafik mallrash në drejtim të Greqisë dhe Bullgarisë

Gligorovi kishte filluar të godiste disa rrjete kontrabande, dhe sipas disa ish-zyrtarëve kjo mund të ketë krijuar motive për atentat.

4. Shërbime të huaja të treta

Ka edhe spekulime për përfshirje të shërbimeve të tjera inteligjente, për shkak të kontekstit rajonal:

• konflikti në Bosnje
• rivaliteti gjeopolitik në Ballkan
• lufta për ndikim në shtetet post-jugosllave

Por këto mbeten teori pa prova publike.

5. Pse rasti mbeti i pazgjidhur

Ka disa arsye pse atentati nuk u zbardh kurrë plotësisht:

1. provë fizike shumë e kufizuar nga shpërthimi
2. rrjete kriminale ndërkufitare
3. dobësi e institucioneve të reja shtetërore
4. presion politik dhe interesat e aktorëve rajonalë

Prandaj dosja mbeti praktikisht mister shtetëror.

Një fakt interesant

Në shpërthimin që synonte Kiro Gligorov u vra shoferi i tij dhe një kalimtar, ndërsa presidenti mbijetoi me plagë të rënda në kokë dhe sy.

Shumë analistë thonë se fakti që ai mbijetoi ndryshoi historinë politike të vendit, sepse një vdekje e tij në 1995 mund ta kishte futur vendin në krizë të madhe etnike dhe politike.

Ka dy pista që përmenden shumë rrallë në publik kur flitet për atentatin ndaj Kiro Gligorov në vitin 1995. Ato nuk u provuan kurrë, por janë diskutuar në qarqe diplomatike dhe në disa analiza të inteligjencës.

1. Pista e shërbimit sekret jugosllav (UDBA)

Një teori lidhet me strukturat e ish-shërbimit sekret jugosllav UDBA, që në vitet ’90 ishte fragmentuar por ende kishte rrjete operative në rajon.

Logjika e kësaj piste ishte:

• Maqedonia po largohej gradualisht nga orbita serbe
• Shkupi po afrohej me Perëndimin dhe me SHBA
• vendi kishte pranuar praninë e trupave të OKB-së

Kjo ndodhte në një kohë kur Serbia e udhëhequr nga Slobodan Milošević ishte nën presion ndërkombëtar për shkak të luftërave në ish-Jugosllavi.

Sipas kësaj teorie, destabilizimi i Maqedonisë mund të:

• krijonte krizë politike në Shkup
• hapte rrugë për ndikim më të madh serb
• pengonte afrimin me Perëndimin

Megjithatë, kjo pistë nuk prodhoi prova konkrete dhe hetimi nuk arriti kurrë në përfundim të qartë.

2. Pista bullgare

Një tjetër pistë që u hetua për një kohë të shkurtër lidhej me elementë nga Bullgaria.

Kjo lidhej me disa faktorë të kohës:

• tensionet historike për identitetin dhe historinë maqedonase
• aktivitetet e disa rrjeteve kriminale ndërkufitare
• dyshime për individë që lëviznin mes Bullgarisë dhe Maqedonisë para atentatit

Disa raportime të mediave të viteve ’90 përmendnin mundësinë që eksplozivi ose automjeti i përdorur në sulm të kishte lidhje me rrjete që operonin në territorin bullgar.

Por edhe kjo pistë u zbeh shpejt, sepse nuk u gjetën lidhje të drejtpërdrejta me strukturat shtetërore bullgare.

Pse këto pista mbetën në hije

Arsyet kryesore:

• mungesë provash të forta
• sensitivitet diplomatik rajonal
• hetim i dobët në vitet e para të shtetit maqedonas
• shumë aktorë potencialë në një rajon shumë të paqëndrueshëm

Prandaj atentati ndaj Kiro Gligorov edhe sot konsiderohet një nga misteret më të mëdha politike në historinë e Ballkanit pas shpërbërjes së Jugosllavisë.

Ekziston një pistë që shumë analistë e konsiderojnë më realiste se teoritë politike për atentatin ndaj Kiro Gligorov: rrjetet e kontrabandës së naftës gjatë embargos ndaj Serbisë në vitet ’90.

Kjo pistë lidhet drejtpërdrejt me situatën ekonomike dhe kriminale të rajonit në atë kohë.

1. Embargoja ndaj Serbisë krijoi një ekonomi gjigante kontrabande

Gjatë luftërave jugosllave, OKB vendosi sanksione të rënda ndaj Serbisë. Kjo ndodhi gjatë regjimit të Slobodan Milošević.

Serbia kishte nevojë urgjente për:

• naftë
• derivate energjetike
• mallra industriale

Dhe këto mallra kalonin ilegalisht përmes disa korridoreve, ku një nga më të rëndësishmit ishte territori i Maqedonisë.

2. Maqedonia u bë korridor kontrabande

Në mesin e viteve ’90, Maqedonia u kthye në një rrugë tranziti për kontrabandë:

• naftë nga Greqia
• mallra nga Bullgaria
• transport drejt Serbisë

Kjo krijoi një ekonomi paralele shumë fitimprurëse, ku përfshiheshin:

• grupe kriminale
• biznesmenë rajonalë
• zyrtarë të korruptuar
• struktura të ish-shërbimeve sekrete

Fitimet ishin qindra miliona dollarë.

3. Konflikti me shtetin

Në disa faza të viteve 1994–1995 qeveria e Kiro Gligorov filloi të:

• kufizojë disa rrugë kontrabande
• rrisë kontrollin doganor
• reduktojë presionin ndërkombëtar mbi Maqedoninë

Kjo mund të ketë krijuar konflikt me rrjete shumë të fuqishme ekonomike.

Për këto rrjete, destabilizimi i shtetit ose eliminimi i figurave politike mund të ishte një mënyrë për të ruajtur biznesin e kontrabandës.

4. Pse kjo teori konsiderohet serioze

Disa arsye pse analistët e marrin seriozisht këtë pistë:

• atentati ishte shumë profesional
• përdorimi i automjetit me eksploziv kërkonte logjistikë dhe financa
• rrjetet kriminale në atë kohë kishin lidhje ndërkombëtare

Pra motivi mund të mos ketë qenë ideologjik, por ekonomik.

5. Pse nuk u zbardh kurrë

Rasti mbeti pa përgjigje të qartë sepse:

• shumë aktorë rajonalë mund të përfshiheshin
• kontrabanda përfshinte interesa të mëdha politike dhe kriminale
• institucionet e shtetit të ri ishin të dobëta

Prandaj atentati ndaj Kiro Gligorov edhe sot konsiderohet një mister i hapur historik.

Një detaj shumë interesant që shpesh harrohet:

pak para atentatit, Gligorovi kishte arritur marrëveshjen e përkohshme me Greqia për t’i dhënë fund bllokadës ekonomike ndaj Maqedonisë.

Disa analistë besojnë se kjo marrëveshje kërcënoi drejtpërdrejt interesat e rrjeteve të kontrabandës, sepse normalizimi i tregtisë do t’u shkatërronte fitimet.

Letra e shqiptuar nga Flaka:

Implikimet e përpjekjes për atentat ndaj 

Kiro Gligorov

Statusi i presidentit në dyshim

Që nga ora 17:00 sipas kohës lokale (11:00 EDT) sot, presidenti Kiro Gligorov ndodhej në spitalin shtetëror në Shkup dhe sapo kishte dalë nga operacioni për të hequr copa të vogla shrapneli dhe fragmente kockash nga truri, pas përpjekjes për atentat ndaj tij këtë mëngjes.

Shenjat e tij jetësore janë stabile dhe mjekët që e trajtojnë i japin një mundësi mbijetese prej 70–75 për qind. Gligorov thuhet gjithashtu se ka pësuar plagë në fytyrë dhe në syrin e djathtë. Megjithëse ende nuk dihet plotësisht shkalla e lëndimeve, të gjitha informacionet tregojnë se ato janë më të rënda sesa u raportua fillimisht.

Qendra e Inteligjencës Mjekësore e Forcave të Armatosura sot ka marrë një kërkesë urgjente për informacion dhe ndihmë neurokirurgjikale. Burime nga kjo pasdite bëjnë të ditur se një ekip mjekësor francez është nisur për në Shkup.

Vlerësimet paraprake tregojnë se Gligorov ka pësuar një dëmtim serioz në kokë dhe se rikuperimi mund të zgjasë nga disa javë deri në disa muaj. Pjesa e trurit pranë syrit, lobi frontal, duket se është zona e dëmtuar dhe ajo është e përfshirë në përpunimin e ndjenjave dhe emocioneve.

Nuk është e qartë nëse globi i syrit është depërtuar; nëse po, Gligorov ka shumë gjasa të humbë shikimin në atë sy.

Nuk ka indikacione për ndonjë paaftësi të caktuar menjëherë pas operacionit. Fakti që Gligorov ishte i vetëdijshëm dhe po fliste pas operacionit konsiderohet një shenjë inkurajuese.

Mjekët thonë se efektet e një dëmtimi në kokë, veçanërisht te një 78-vjeçar si Gligorov, nuk janë gjithmonë menjëherë të dukshme. Edhe nëse plagët nuk janë kërcënuese për jetën, ai përballet me një periudhë të gjatë rikuperimi. Ende nuk dihet nëse Gligorov do të ketë ndonjë paaftësi të përhershme.

Nacionalistët – autorët më të mundshëm

Dy anëtarë të një grupi të vogël të ndarë nga organizata nacionaliste VMRO-DPMNE (Organizata Revolucionare e Brendshme Maqedonase – Partia Demokratike për Unitet Kombëtar Maqedonas) janë në paraburgim si të dyshuarit kryesorë për përpjekjen për atentat ndaj presidentit Gligorov.

VMRO-DPMNE e ka dënuar publikisht sulmin dhe ka anuluar demonstratën e planifikuar për nesër kundër marrëveshjes maqedono-greke.

• VMRO-DPMNE bojkotoi zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale vjeshtën e kaluar dhe nuk ka përfaqësim në qeveri.
• Ajo nuk ka arritur të mobilizojë mbështetje të konsiderueshme popullore në protestat kundër marrëveshjes së fundit të Gligorovit me Greqinë.
• Duke u ndjerë gjithnjë e më e margjinalizuar, një grup radikal prej 20–30 nacionalistësh mund të ketë adoptuar taktika terroriste të ngjashme me ato të paraardhësve të tyre të fillimshekullit XX.

Të dyshuar të tjerë të mundshëm

Megjithëse më pak të mundshëm si të dyshuar, shqiptarë radikalë etnikë, serbë radikalë në Maqedoni, organizata islamike, madje edhe anëtarë të qeverisë maqedonase mund të kenë motive për ta shënjestruar Gligorovin.

• Aktivistët shqiptarë fituan ndikim pas përplasjes me qeverinë për universitetin në gjuhën shqipe dimrin e kaluar dhe kanë kërkuar një qasje më aktive për të fituar koncesione nga qeveria. Megjithatë, përfshirja e shqiptarëve në atentat, në rastin më të keq, do të lidhej vetëm me një grup të vogël radikal, pasi shumica e shqiptarëve në Maqedoni mbështesin ndryshimet brenda sistemit politik.
• Pavarësisht përmirësimit të marrëdhënieve me Belgrade, lideri i Partisë Demokratike Serbe Vojislav Mihajlović Miletić së fundmi e ka kritikuar Shkupin për afrimin me Perëndimin.
• Shkupi, i shqetësuar për rritjen e ndikimit islamik te myslimanët në Maqedoni, kohët e fundit ka dëbuar disa organizata joqeveritare islamike me lidhje të mundshme me grupe fundamentaliste.
• Më herët këtë vit, Gligorov kishte shprehur pakënaqësi me qeverinë e tij. Zyrtarë të lartë qeveritarë, sipas disa burimeve, kanë shprehur privatisht frustrim me stilin e tij të fortë dhe të centralizuar të qeverisjes dhe me pamundësinë e tyre për të ndikuar në vendimet politike.

Mundësia e paqëndrueshmërisë politike

Nëse Gligorov nuk është në gjendje të rikthehet shpejt në detyrë — për shkak të plagëve ose vdekjes — Maqedonia ka gjasa të përjetojë një periudhë të rritur paqëndrueshmërie politike, e cila mund të ngadalësojë zbatimin e marrëveshjes maqedono-greke dhe të rrisë tensionet me komunitetin shqiptar.

• Shkupi ka shumë gjasa të ndërmarrë masa të shpejta kundër grupeve radikale nacionaliste pas atentatit.
• Nëse në sulm do të përfshiheshin shqiptarë etnikë, kjo do ta destabilizonte rëndë Maqedoninë dhe do të rindezte tensionet etnike në Maqedoninë perëndimore me shumicë shqiptare. Qeveria ka gjasa ta përdorë incidentin për të goditur shqiptarët dhe për të pezulluar negociatat për çështjet etnike.
• Universiteti në gjuhën shqipe — aktualisht i toleruar nga Shkupi — ka gjasa të mbyllet, gjë që mund të shkaktojë protesta të ngjashme me ato të dimrit të kaluar, kur një shqiptar u vra.

Një pasardhës i Gligorovit vështirë se do të kishte të njëjtin kombinim mbështetjeje publike dhe kontrolli politik që ai kishte përdorur për të balancuar kërkesat shqiptare dhe kritikat nacionaliste.

Sipas Kushtetutës së Maqedonisë, kryetari i Kuvendit Stojan Andov do të marrë detyrat e presidentit nëse Gligorov nuk është në gjendje ta ushtrojë funksionin.

Andov drejton partinë e dytë më të madhe në koalicionin qeverisës — Partinë Liberale — dhe, sipas diplomatëve amerikanë, e sheh veten si pasardhës natyror të Gligorovit.

Ai mbështet marrëveshjen maqedono-greke, por është më nacionalist se Gligorovi dhe kundërshton fort koncesionet ndaj komunitetit shqiptar.

Megjithatë, Andov është i kënaqur me performancën e trupave paqeruajtëse amerikane në Maqedoni dhe favorizon rritjen e pranisë së tyre.

Kërcënimi ndaj forcave amerikane në Maqedoni

Forcat amerikane të stacionuara në Maqedoni si pjesë e misionit të OKB-së UNPREDEP mund të përballen me rritje të kërcënimit si pasojë e atentatit ndaj Gligorovit.

• Nëse tensionet etnike mes maqedonasve dhe shqiptarëve përshkallëzohen, forcat amerikane pothuajse me siguri do të thirreshin për të qetësuar situatën dhe mund të bëhen vetë objektiva sulmesh.

Partia Demokratike Serbe, me qëndrime fort pro-serbe dhe anti-perëndimore, do të përbënte kërcënimin më të madh ndaj forcave të OKB-së nëse rezulton e përfshirë në sulm.

Mbështetësit e saj janë kryesisht nga Kumanovo dhe nga zonat pranë kufirit serbo-maqedonas — zona që patrullohen edhe nga forcat e OKB-së.

Megjithatë, nëse sulmi do të rezultonte se është kryer nga një fraksion ultranacionalist brenda VMRO-DPMNE, kjo nuk ka gjasa të ndezë tensione etnike që do të kërcënonin forcat amerikane.

Misioni i OKB-së në Maqedoni

Misioni parandalues i OKB-së UNPREDEP në Maqedoni përbëhet nga:

• 556 ushtarë amerikanë
• 553 ushtarë nga Finlanda, Norvegjia, Suedia dhe Danimarka

Përveç kësaj, 166 anëtarë të personelit të OKB-së (vëzhgues ushtarakë, policë civilë dhe personel civil) mbështesin misionin në selinë e UNPREDEP në Shkup. Gazeta Flaka

The post Rrjedhin dokumente nga CIA: Atentati ndaj Kiro Gligorovit: misteri që Maqedonia nuk e zbardhi kurrë appeared first on Flaka, në çdo lajm... .