Editorial Flaka: Liturgjia e ujërave të Radikës në shqip: Rikthim i një identiteti të harruar

Editorial Flaka

Për herë të parë pas thuajse një shekulli, liturgjia dhe bekimi i ujërave të Radikës në zonën e Rekës së Epërme u zhvilluan në gjuhën shqipe — një ngjarje që përtej ritualit fetar, përbën një moment me peshë të veçantë fetare, kulturore dhe identitare për shqiptarët ortodoksë në Maqedoninë e Veriut.

Kjo zonë malore, e njohur si Reka e Epërme, ka një histori komplekse dhe shumëdimensionale. Tradicionalisht, ajo ka qenë një zonë ku banorë me prirje të ndryshme etnike dhe fetare kanë bashkëjetuar, ndërsa fshatra si Nistrovo tregojnë për praninë historike të shqiptarëve ortodoksë dhe myslimanë që jetonin bashkë deri në mesin e shekullit të kaluar. Në vitin 1900, statistikat etnografike regjistronin qindra familje të krishtera ortodokse shqiptare në këto troje, së bashku me komunitete myslimane të gjuhës shqipe.

Megjithatë, proceset historike — migrimi drejt qyteteve, imponimi i programeve arsimore në gjuhë jo shqipe dhe asimilimi kulturor — kanë bërë që shumica dërrmuese e shqiptarëve ortodoksë të Rekës së Epërme të zhvendosen dhe shpesh të identifikohen si maqedonas të besimit ortodoks, duke harruar lidhjet e tyre gjuhësore dhe identitare me traditën shqiptare.

Kjo ngjarje e fundit — bekimi i ujit sipas liturgjisë ortodokse në gjuhën shqipe — rikthen në skenë jo vetëm një praktikë fetare, por edhe një pjesë të mohuar të historisë dhe kujtesës kolektive. Një traditë e ndërprerë, një gjuhë që për dekada nuk dëgjohej në rituale, sot dëgjohet përsëri në zemrat e atyre që e ndjejnë veten pjesë të këtij komuniteti.

Pas dekadash heshtjeje kulturore, përmbledhja e traditave fetare me përdorimin e gjuhës shqipe në shërbesë fetare është më shumë se simbolike. Ajo përfaqëson një përpjekje për rehabilitimin e një identiteti të shtypur — një identitet që duhet njohur në të gjitha dimensionet e tij, fetare, gjuhësore dhe historike. Studimet dhe raportet mbi shqiptarët ortodoksë të Rekës së Epërme nënvizojnë qartë se, edhe nëpërmjet asimilimit dhe migrimit, elementet e gjuhës dhe traditës kanë mbijetuar — ndonëse shpesh të padukshme për shumicën.

Kjo ngjarje u realizua falë nismës së diplomacisë shqiptare dhe mbështetjes së liderëve fetarë lokalë — një sinjal i rëndësishëm tolerancës ndërfetare dhe respektit për trashëgiminë kulturore dhe gjuhësore. Në një kohë kur krenaria kulturore dhe vetëdija historike shpesh sfidohen nga presionet politike dhe sociale, rikthimi i gjuhës shqipe në liturgjinë e ujit në Rekën e Epërme është një shembull frymëzues se si komunitetet mund të gjejnë rrugët e tyre për të rimarrë hapësirën që u takon në kujtesën kolektive.

Në fund të fundit, një gjuhë nuk është thjesht mjet komunikimi — ajo është një portë për lidhjen me të kaluarën dhe një urë drejt të ardhmes. Rikthimi i shqipes në liturgjinë e ujërave të Radikës nuk shenjtëron vetëm ujin, por edhe vetë identitetin e një komuniteti që ka rezistuar, edhe pse shpesh në heshtje.

Një rol të veçantë në vetëdijesimin e popullsisë ortodokse të Rekës së Epërme ka pasur studiuesi dhe publicisti Branko Manajlovski, i cili përmes punimeve të tij etnografike dhe historike ka dokumentuar me këmbëngulje prejardhjen shqiptare dhe gjuhën amtare të këtij komuniteti.

Në fotografi, gazetari Driton Zenku dhe Branko Manajlovski gjatë intervistës së tij të parë në vitin 2011, kur publikisht pranoi se ishte shqiptar dhe u bëri thirrje shqiptarëve ortodoksë që të kthehen te rrënjët e të parëve. Nga ky moment, filloi një histori e re për Ortodoksët e Rekës së Epërme.

Duke u mbështetur në burime arkivore, dëshmi gojore dhe analiza shkencore, Manajlovski ka hedhur dritë mbi faktin se një pjesë e madhe e ortodoksëve të Rekës së Epërme ishin shqiptarë të asimiluar ndër dekada, duke humbur gradualisht gjuhën, por jo gjithmonë kujtesën e origjinës. Kontributi i tij ka shërbyer si pikë referimi për studiues të tjerë dhe si nxitje për brezat e rinj që të rishqyrtojnë identitetin e tyre, duke e kthyer Rekën e Epërme në një hapësirë simbolike të debatit mbi kujtesën, asimilimin dhe rikthimin e vetëdijes kombëtare.

Edhe profesori universitar tashmë i ndjerë, Branko Sinadinovski, me prejardhje nga Beliçica e Rekës së Epërme, ka pohuar publikisht se ishte shqiptar ortodoks, duke theksuar se mbi 75 banorë të kësaj lugine janë me prejardhje shqiptare dhe të besimit ortodoks.

Ai vlerësonte se Reka e Epërme e Gostivarit paraqet një krahinë me tipare të veçanta etnolinguistike dhe etnografike, e vendosur gjeografikisht në rajonin malor të Gostivarit, në masivin e Korabit, pranë trekufirit me Kosovën, Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut. Në takimin konstituiv për formimin e shoqatës, ku u diskutua kjo trashëgimi e veçantë, ishin ftuar përfaqësues të institucioneve, bizneseve private, mediave, mërgimtarë dhe banorë të Rekës së Epërme, duke e kthyer këtë iniciativë në një hap të rëndësishëm për ruajtjen dhe afirmimin e identitetit historik të kësaj treve.

Një figurë qendrore që dëshmon lidhjen e hershme të Rekës së Epërme me vetëdijen kombëtare shqiptare është Josif Bageri, rilindës, publicist dhe veprimtar i shquar i çështjes kombëtare, me prejardhje nga kjo trevë. I lindur në Nistrovë të Rekës së Epërme, Bageri u formua në mërgim, por gjithë jetën e tij ia kushtoi përhapjes së gjuhës shqipe dhe ndërgjegjësimit kombëtar të shqiptarëve, pa dallim feje.

Përmes gazetës së tij “Shqypeja e Shqypnisë” dhe shkrimeve publicistike, ai luftoi hapur kundër asimilimit dhe mohimit të identitetit shqiptar, duke e konsideruar gjuhën si themelin e kombit. Figura e Bagerit mbetet dëshmi e gjallë se Reka e Epërme nuk ishte vetëm hapësirë gjeografike, por vatër e hershme e mendimit dhe veprimit kombëtar shqiptar, ku edhe shqiptarët ortodoksë kishin rol aktiv në Rilindjen Kombëtare.

Rol të veçantë ka luajtur edhe Shoqata Kulturore Artistike e Shqiptarëve të Rekës së Epërme, e cila ka bërë të mundur që vlerat, traditat dhe doket e këtij komuniteti të artikulohen dhe kultivohen në mënyrë të organizuar. Shoqata u themelua më 5 prill 2015 dhe që nga themelimi i saj ka punuar për të ruajtur trashëgiminë kulturore, për të promovuar artin dhe folklorin lokal, si dhe për të forcuar lidhjet mes banorëve të Rekës së Epërme dhe mërgimtarëve, duke i dhënë kështu një dimension institucional dhe të qëndrueshëm identitetit historik dhe kulturor të këtij komuniteti.

Një rol vendimtar në realizimin e kësaj ngjarjeje historike pati iniciativa e ambasadorit të Republikës së Shqipërisë në Shkup, z. Denion Meidani, i cili me ndjeshmëri dhe vizion diplomatik ndërmori hapa konkretë që liturgjia dhe bekimi i ujërave në Rekën e Epërme të zhvilloheshin në gjuhën shqipe. Kjo nismë nuk ishte thjesht një akt protokollar, por një gjest i fuqishëm simbolik në mbrojtje të trashëgimisë kulturore dhe gjuhësore të shqiptarëve ortodoksë, duke rikthyer shqipen në një hapësirë ku për dekada ajo kishte munguar.

Përmes bashkëpunimit me hierarkinë kishtare vendore dhe me institucionet përkatëse, Meidani kontribuoi që kjo ceremoni të kthehej në një moment referencë të tolerancës ndërfetare dhe të afirmimit identitar, duke dërguar një mesazh të qartë se diplomacia shqiptare mbetet e angazhuar në ruajtjen e gjuhës dhe kujtesës historike të komuniteteve shqiptare kudo që ato jetojnë. Gazeta Flaka

The post Editorial Flaka: Liturgjia e ujërave të Radikës në shqip: Rikthim i një identiteti të harruar appeared first on Flaka, në çdo lajm... .